Ayurvedic Treatments for Diseases
Healing Naturally with Patanjali’s Holistic Approach
At the heart of every Patanjali treatment is the idea of healing through nature. Each method is safe, simple, and time-tested. Whether the body is tired, the mind is disturbed, or the heart feels heavy, care at Patanjali focuses on full balance. These methods are easy to follow and deeply rooted in old wisdom.
Every step of a Patanjali ayurvedic treatment is done with care and full respect for the body. The goal is always clear: clean the inside, calm the outside, and bring back the body’s natural strength. Many people from villages, towns, and cities come here to feel better through this way of care.
| ID | Hindi | English | Panchkarma Treatment | Shatkarma Treatment | Naturopathy Treatment |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | शुष्क कास | Dry Cough | गण्डूष, कवल, धूमनस्य, मृदु विरेचन। | जलनेति, कुंजल क्रिया, वाष्पस्वेद, योगनिद्रा, त्राटक। | पेट का गरम ठण्डा सेक, लपेट, गरम पाद स्नान, वाष्प-स्नान, सूर्य स्नान, गीली चादर लपेट, अजवायन की भाप सूंघना। |
| 2 | फुफ्फुसजंय यक्ष्मा | Pulmonary Tuberculosis | अभ्यङ्ग, स्वेदन, पत्रपिण्ड, धूमनस्य, उर: वस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, वाष्पस्वेदन, त्राटक, योगनिद्रा, एक्यूप्रेशर। | पेट का गरम ठण्डा सेक, मिट्टी पट्टी, एनिमा, सर्वाङ्ग लेप, धूप स्नान आदि। |
| 3 | हृदयरोग, ह्रदयाभिघात तथा ह्रदय-धमनी अवरोध | Cardiac Diseases / Cardiac Stroke / Coronary Blockage | अभ्यङ्ग, परिषेक, विरेचन, हृदय वस्ति, शिरोधारा। | जलनेति, सूत्रनेति, त्राटक, योगनिद्रा, एक्यूप्रेशर। | मिट्टी पट्टी, छाती लपेट, गरम पाद स्नान, एनिमा, कटिस्नान। |
| 4 | अतिवसारक्तता | Dyslipidemia / High Cholesterol | परिषेक स्वेद, रूक्ष स्वेदन, शिरोधारा, विरेचन। | जलनेति, सूत्रनेति, शंखप्रक्षालन, त्राटक। | गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, एनिमा, कटि स्नान। |
| 5 | जीर्ण अतिसार / प्रवाहिका | Chronic Diarrhoea / Dysentery | तक्रधारा, अनुलोमन, वस्ति। | कुंजलक्रिया, योगनिद्रा, त्राटक। | गरम ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, एनिमा, कटिस्नान। |
| 6 | आनाह, आध्मान एवं आटोप | Flatulence | नाभि एवं पक्वाशय अभ्यंग, तापस्वेद, विरेचन, निरूह वस्ति, अनुवासन वस्ति। | शंखप्रक्षालन, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा, त्राटक, एक्यूप्रेशर। | गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, एनिमा, कटि स्नान, धूप स्नान, वाष्प स्नान। |
| 7 | अम्लपित्त | Hyperacidity | परिषेक स्वेद, शिरोधारा, वमन, विरेचन, क्षीर वस्ति। | शंखप्रक्षालन, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा, त्राटक। | गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, ठंडा कटिस्नान, वाष्प स्नान। |
| 8 | मुखपाक | Stomatitis | गण्डूष, कवल, मृदु विरेचन, मात्रा वस्ति। | नेति क्रिया, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा, त्राटक। | गरम-ठंडा सेक, एनिमा, मिट्टी पट्टी, कटिस्नान। |
| 9 | ग्रहणी रोग | Colitis | अभ्यंग, स्वेदन, विरेचन, तक्रधारा, पिच्छा वस्ति। | शंखप्रक्षालन, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा, त्राटक। | छाछ एनिमा, कटिस्नान, मिट्टी पट्टी, धूप स्नान। |
| 10 | पर्पटी कल्प | – | अभ्यंग, स्वेदन, विरेचन, तक्रधारा। | शंखप्रक्षालन, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | प्राकृतिक आहार, मिट्टी पट्टी, कटिस्नान, धूप स्नान। |
| 11 | जीर्ण विबन्ध | Chronic Constipation | परिषेक स्वेदन, नाभि वस्ति, शिरोधारा, निरूह वस्ति। | शंखप्रक्षालन, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | मिट्टी पट्टी, गरम-ठंडा सेक, एनिमा, कटिस्नान। |
| 12 | आंत्रजन्य यक्ष्मा | Intestinal Tuberculosis | परिषेक, नाभि वस्ति, शिरोधारा, मात्रा वस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, वाष्पस्वेदन, योगनिद्रा। | गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, एनिमा, कटिस्नान। |
| 13 | कोरोना | Covid-19 | अभ्यंग, स्वेदन, उरः वस्ति, नस्य, वस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, कुंजलक्रिया, वाष्पस्वेदन। | जल नेति, नीम एनिमा, गरम पाद स्नान, स्पंज बाथ। |
| 14 | डेंगू | Dengue Fever | अभ्यंग, स्वेदन, वस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, वाष्पस्वेदन। | नीम एनिमा, गरम पाद स्नान, स्पंज बाथ। |
| 15 | चिकनगुनिया | Chikungunya | अभ्यंग, स्वेदन, क्षीर वस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, वाष्पस्वेदन। | नीम एनिमा, गरम पाद स्नान, स्पंज बाथ। |
| 16 | स्वाईन फ्लू | Swine Flu | अभ्यंग, स्वेदन, क्षीर वस्ति, नस्य। | जलनेति, सूत्रनेति, कुंजलक्रिया, वाष्पस्वेदन, योगनिद्रा। | नीम एनिमा, गरम पाद स्नान, गीली चादर लपेट, स्पंज बाथ। |
| 17 | पाण्डु रोग | Anaemia | स्नेहपान, वमन, विरेचन। | शंखप्रक्षालन, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा, त्राटक। | धूप स्नान, मालिश, मिट्टी पट्टी, गरम-ठंडा सेक। |
| 18 | यकृतोदर / कामला | Fatty Liver / Jaundice | स्वेदन, वमन, विरेचन। | शंखप्रक्षालन, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | लिवर पर गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, एनिमा। |
| 19 | यकृत शोध | Hepatitis B/C | शिरोधारा, विरेचन, नस्य। | शंखप्रक्षालन, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | लिवर सेक, मिट्टी पट्टी, एनिमा, कटिस्नान। |
| 20 | जलोदर सहित यकृत विषमयता | Cirrhosis of Liver & Ascites | शिरोधारा, विरेचन। | जलनेति, सूत्रनेति, योगनिद्रा। | कॉफी एनिमा, मिट्टी पट्टी, गरम-ठंडा सेक। |
| 21 | आमवात | Rheumatoid Arthritis | लघंन, स्वेदन, विरेचन, वस्ति। | जलनेति, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा, त्राटक। | गरम-ठंडा सेक, एनिमा, वाष्प स्नान, सूर्य स्नान। |
| 22 | एककुष्ठ / किटिभ | Psoriasis | अभ्यंग, वमन, विरेचन, वस्ति, रक्तमोक्षण। | जलनेति, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा, त्राटक। | मिट्टी लेप, एनिमा, सूर्य स्नान, पूर्ण टब स्नान। |
| 23 | शिवत्र | Vitiligo | अभ्यंग, वमन, विरेचन, नस्य। | जलनेति, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा। | मिट्टी लेप, एनिमा, सूर्य स्नान। |
| 24 | युवान पीड़िका / मुहांसे | Acne | वमन, विरेचन, मुखलेप, रक्तमोक्षण। | जलनेति, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा। | चेहरे पर मिट्टी लेप, एनिमा, सूर्य स्नान। |
| 25 | शीतपित, उदर्द तथा कोठ | Urticaria | अभ्यंग, वमन, विरेचन, रक्तमोक्षण। | जलनेति, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा। | मिट्टी पट्टी, गरम-ठंडा सेक, नीम स्नान। |
| 26 | दद्रु | Fungal Infection | परिषेक, विरेचन, रक्तमोक्षण। | जलनेति, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा। | नीम स्नान, मिट्टी लेप, नारियल तेल प्रयोग। |
| 27 | अनुवांशिक रक्तविकार | Thalassemia | अभ्यंग, वमन, विरेचन, नस्य। | जलनेति, योगनिद्रा, त्राटक। | धूप स्नान, मिट्टी पट्टी, गरम-ठंडा सेक। |
| 28 | रक्तपित्त | Bleeding Disorder | अभ्यंग, वमन, विरेचन, नस्य। | जलनेति, योगनिद्रा, त्राटक। | नस्य, गरम पाद स्नान, स्पंज बाथ। |
| 29 | रक्तगत वात (उच्चरक्तचाप) | Hypertension | परिषेक स्वेद, शिरोधारा, विरेचन। | जलनेति, त्राटक, योगनिद्रा। | मिट्टी पट्टी, गरम-ठंडा सेक, कटिस्नान। |
| 30 | दुष्ट व्रण / पुराने घाव | Wound | व्रणप्रक्षालन, व्रणधूपन, व्रणवस्ति। | जलनेति, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा। | मिट्टी लेप, नीम स्नान, स्थानीय वाष्प। |
| 31 | सिराग्रंथि | Varicose Veins | उद्वर्तन, परिषेक स्वेदन, रक्तमोक्षण, विरेचन, शिरोधारा। | जलनेति, सूत्रनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा, त्राटक। | मिट्टी पट्टी, गरम-ठंडा सेक, कटिस्नान, नीम स्नान। |
| 32 | ग्रंथि या गांठ | Cyst | अभ्यंग, उपनाह, स्वेदन। | जलनेति, सूत्रनेति, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा। | गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, एनिमा, भाप स्नान। |
| 33 | अर्बुद | Cancer | नाड़ी स्वेदन, शिरोधारा, मृदु वमन, विरेचन, नस्य। | जलनेति, सूत्रनेति, योगनिद्रा, त्राटक। | मिट्टी पट्टी, एनिमा, गरम-ठंडा सेक, धूप स्नान। |
| 34 | अवटु ग्रंथि विकार | Thyroid Gland Disorder | उद्वर्तन, शिरोधारा, वमन, विरेचन, वस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, वाष्पस्वेदन, योगनिद्रा। | गले पर गरम-ठंडा सेक, मिट्टी लेप, कटिस्नान। |
| 35 | मांसगत वात | Muscular Dystrophy | उद्वर्तन, पिण्ड स्वेदन, निरूह वस्ति, अनुवासन वस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, वाष्पस्वेदन, योगनिद्रा। | रीढ़ स्नान, मालिश, गरम-ठंडा सेक, धूप स्नान। |
| 36 | मांसगत विकार | Fibromyalgia | उद्वर्तन, वाष्पस्वेदन, विरेचन, शिरोधारा, वस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा, त्राटक। | रीढ़ स्नान, गरम-ठंडा सेक, मालिश, धूप स्नान। |
| 37 | अतिस्थौल्य | Obesity | उद्वर्तन, चूर्ण पिण्ड स्वेदन, विरेचन, वस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा। | गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, वाष्प स्नान, सूर्य स्नान। |
| 38 | मधुमेह | Diabetes | उद्वर्तन, वमन, विरेचन, मधुतैलिक वस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा, त्राटक। | मिट्टी पट्टी, गरम-ठंडा सेक (लिवर-पैंक्रियाज), सूर्य स्नान। |
| 39 | आँत्रवृद्धि | Hernia | अभ्यंग, वाष्पस्वेदन, विरेचन। | जलनेति, सूत्रनेति, योगनिद्रा। | गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, कटिस्नान। |
| 40 | सन्धिगत वात | Osteoarthritis | अभ्यंग, नाड़ी स्वेदन, जानु वस्ति, निरूह वस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा, त्राटक। | गरम-ठंडा सेक, वाष्प स्नान, सूर्य स्नान। |
| 41 | मन्यास्तम्भ / कटिशूल / गृध्रसी | Cervical Spondylitis / Sciatica | ग्रीवा वस्ति, अभ्यंग, नाड़ी स्वेदन, वस्ति। | जलनेति, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा। | गरम-ठंडा सेक, रीढ़ स्नान, भाप स्नान। |
| 42 | वातरक्त | Gout | अभ्यंग, विरेचन, क्षीर वस्ति, रक्तमोक्षण। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | गरम-ठंडा सेक, एनिमा, वाष्प स्नान। |
| 43 | आस्थि सुषिरता | Osteoporosis | अभ्यंग, पिण्ड स्वेदन, जानु वस्ति, तिक्त क्षीर वस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | गरम-ठंडा सेक, धूप स्नान, रीढ़ स्नान। |
| 44 | कटिग्रह | Ankylosing Spondylitis | अभ्यंग, पृष्ठ वस्ति, विरेचन, निरूह वस्ति। | जलनेति, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा। | गरम-ठंडा सेक, एनिमा, सूर्य स्नान। |
| 45 | अस्थिजन्य यक्ष्मा | Bone Tuberculosis / Pott’s Spine | अभ्यंग, स्वेदन, शिरोधारा, मात्रा वस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, वाष्पस्वेदन, योगनिद्रा। | गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, धूप स्नान। |
| 46 | अस्थि मज्जागत वात | Avascular Necrosis (AVN) | अभ्यंग, वाष्पस्वेदन, स्नेहधारा, विरेचन, वस्ति, रक्तमोक्षण। | जलनेति, सूत्रनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा, त्राटक। | गरम-ठंडा सेक, एनिमा, वाष्प स्नान, सूर्य स्नान। |
| 47 | शुक्राणु अल्पता | Oligozoospermia | अभ्यंग, स्वेदन, शिरोधारा, विरेचन, वस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा। | पेट व जननेंद्रिय पर मिट्टी पट्टी, ठंडा कटिस्नान, गरम-ठंडा सेक। |
| 48 | शुक्राणुहीनता | Azoospermia | अभ्यंग, स्वेदन, शिरोधारा, विरेचन, वस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा। | मिट्टी पट्टी, एनिमा, ठंडा कटिस्नान, रीढ़ स्नान। |
| 49 | वृक्काश्मरी | Renal Calculi | परिषेक, मात्रावस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, योगनिद्रा। | किडनी क्षेत्र पर गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, कटिस्नान। |
| 50 | मूत्रकृच्छ्रता | UTI | परिषेक, मात्रावस्ति, उत्तरवस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | गरम-ठंडा सेक, ठंडा कटिस्नान, मिट्टी पट्टी। |
| 51 | पौरुषग्रंथि विकार | Benign Prostate Enlargement (BPH) | अभ्यंग, स्वेदन, शिरोधारा, निरूह वस्ति। | जलनेति, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा। | कटिस्नान, मिट्टी पट्टी, गरम पाद स्नान। |
| 52 | वृक्क निष्क्रियता / मूत्रक्षय | Chronic Kidney Disease | परिषेक, शिरोधारा, निरूह वस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, योगनिद्रा। | गरम सेक, मिट्टी पट्टी, गीली चादर लपेट। |
| 53 | नेफ्रोटिक सिंड्रोम | Nephrotic Syndrome | अभ्यंग, तक्रधारा, परिषेक, क्षीर वस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, कुंजलक्रिया। | गरम-ठंडा कटिस्नान, मिट्टी पट्टी, सूर्य स्नान। |
| 54 | अर्श | Piles | अभ्यंग, अवगाहन, मात्रावस्ति, रक्तमोक्षण। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | गुदा पर मिट्टी पट्टी, गरम-ठंडा सेक, कटिस्नान। |
| 55 | भगन्दर | Fistula-in-Ano | अभ्यंग, अवगाहन, मात्रावस्ति, रक्तमोक्षण। | जलनेति, शंखप्रक्षालन, योगनिद्रा। | मिट्टी पट्टी, गरम-ठंडा सेक, कटिस्नान। |
| 56 | स्त्री बन्ध्यत्व | Female Infertility | अभ्यंग, स्वेदन, उत्तरवस्ति, नस्य, योनिपिचु। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | पेट व जननेंद्रिय पर मिट्टी पट्टी, कटिस्नान। |
| 57 | डिम्बाशयी बहुपुट्टीय रोग | PCOD | अभ्यंग, स्वेदन, वमन, विरेचन, उत्तरवस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, शंखप्रक्षालन। | गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, कटिस्नान। |
| 58 | अन्तर्गर्भाशयकला असामान्यता | Endometriosis | अभ्यंग, स्वेदन, उत्तरवस्ति, नस्य। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, कटिस्नान। |
| 59 | गर्भाशयनलिका अवरोध | Tubal Blockage | अभ्यंग, स्वेदन, उत्तरवस्ति, नस्य। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | मिट्टी पट्टी, कटिस्नान, गरम-ठंडा सेक। |
| 60 | गर्भाशयगत ग्रंथि | Uterine Fibroid | अभ्यंग, स्वेदन, उत्तरवस्ति, नस्य। | जलनेति, कुंजलक्रिया, शंखप्रक्षालन। | गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, भाप स्नान। |
| 61 | मासिकधर्म की अल्पता / मासिकधर्म शूल | Oligomenorrhea / Dysmenorrhea | अभ्यंग, स्वेदन, मात्रावस्ति, नस्य। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा, त्राटक। | गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, कटिस्नान। |
| 62 | श्वेतप्रदर | Leucorrhoea | अभ्यंग, स्वेदन, शिरोधारा, योनिपिचु, वस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | मिट्टी पट्टी, कटिस्नान, भाप स्नान। |
| 63 | रक्तप्रदर | Menorrhagia | अभ्यंग, वमन, विरेचन, नस्य, वस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | गरम-ठंडा सेक, मिट्टी पट्टी, कटिस्नान। |
| 64 | गर्भाशयजन्य यक्ष्मा | Uterine Tuberculosis | अभ्यंग, स्वेदन, शिरोधारा, योनिपिचु, वस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, वाष्पस्वेदन। | मिट्टी पट्टी, एनिमा, कटिस्नान। |
| 65 | पक्षाघात | Paralysis | अभ्यंग, स्वेदन, शिरोधारा, विरेचन, वस्ति, नस्य। | जलनेति, सूत्रनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | गरम-ठंडा सेक, रीढ़ स्नान, पूर्ण टब स्नान। |
| 66 | कम्पवात | Parkinson’s Disease | अभ्यंग, स्वेदन, शिरोधारा, विरेचन, वस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, योगनिद्रा, त्राटक। | रीढ़ सेक, मिट्टी पट्टी, वाष्प स्नान। |
| 67 | कफावृत्तव्यान वैषम्य | Motor Neuron Disease | अभ्यंग, स्वेदन, शिरोधारा, विरेचन, वस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, योगनिद्रा। | रीढ़ स्नान, गरम-ठंडा सेक, गीली चादर लपेट। |
| 68 | ग्रीवा हुण्डन | Dystonia | अभ्यंग, ग्रीवावस्ति, नस्य, निरूह वस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, योगनिद्रा। | गरम-ठंडा सेक, रीढ़ स्नान, वाष्प स्नान। |
| 69 | विविधोतकदाढ्र्य | Multiple Sclerosis | अभ्यंग, मृदु स्वेदन, शिरोधारा, वस्ति, नस्य। | जलनेति, सूत्रनेति, योगनिद्रा। | मिट्टी पट्टी, पूर्ण टब स्नान, सूर्य स्नान। |
| 70 | कणिकागुल्मता | Sarcoidosis | अभ्यंग, स्वेदन, वमन, विरेचन। | जलनेति, कुंजलक्रिया, वाष्पस्वेदन। | छाती पर गरम-ठंडा सेक, एनिमा, भाप स्नान। |
| 71 | ओजक्षय | AIDS | अभ्यंग, स्वेदन, शिरोधारा, गण्डूष। | जलनेति, सूत्रनेति, योगनिद्रा। | मिट्टी पट्टी, पूर्ण टब स्नान, वाष्प स्नान। |
| 72 | त्वक्काठिन्य | Scleroderma | अभ्यंग, स्वेदन, विरेचन, क्षीर वस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | मिट्टी पट्टी, धूप स्नान, रीढ़ स्नान। |
| 73 | अपस्मार | Epilepsy | अभ्यंग, वमन, विरेचन, वस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, त्राटक। | सिर व पेट पर मिट्टी पट्टी, कटिस्नान। |
| 74 | आधा शीशी का दर्द / जीर्ण शिर: शूल | Migraine | अभ्यंग, शिरोधारा, नस्य, मात्रावस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, योगनिद्रा, त्राटक। | गरम-ठंडा सेक, सिर मालिश, कटिस्नान। |
| 75 | अनिद्रा | Insomnia | अभ्यंग, स्वेदन, शिरोधारा, क्षीरवस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा। | मिट्टी पट्टी, रीढ़ स्नान, गीली चादर लपेट। |
| 76 | नासागत रक्तपित्त | Epistaxis | शिरोधारा, शिरोपिचु, गण्डूष, नस्य। | जलनेति, योगनिद्रा, त्राटक। | सरसों तैल नस्य, गरम पाद स्नान, स्पंज बाथ। |
| 77 | नासार्श | Nasal Polyp | गण्डूष, कवल, नस्य, धूमनस्य। | जलनेति, योगनिद्रा, त्राटक। | जलनेति, नस्य, भाप सेवन। |
| 78 | प्रतिश्याय | Rhinorrhoea | गण्डूष, कवल, नस्य, धूमनस्य। | जलनेति, सूत्रनेति, कुंजलक्रिया। | नस्य, गरम पाद स्नान, स्थानीय भाप। |
| 79 | केशवृद्धि हेतु / खालित्य | Hair Fall | गण्डूष, कवल, नस्य, शिरोलेप। | जलनेति, सूत्रनेति, योगनिद्रा, त्राटक। | सिर पर मिट्टी लेप, मालिश, छाछ से धुलाई। |
| 80 | कर्णस्राव | ASOM / CSOM and Deafness | गण्डूष, कवल, कर्णधूपन, नस्य। | जलनेति, सूत्रनेति, वाष्पस्वेदन। | कान पर गरम-ठंडा सेक, लोकल स्टीम। |
| 81 | कर्णनाद | Tinnitus | शिरोधारा, वाष्पस्वेदन, कर्णधूपन, नस्य। | जलनेति, सूत्रनेति, एक्यूप्रेशर। | कान पर सेक, सरसों तैल की बूंदें। |
| 82 | जीर्ण नेत्ररोग | Chronic Eye Disorders | अक्षितर्पण, शिरोधारा, नस्य, विरेचन। | जलनेति, सूत्रनेति, त्राटक। | मड आई पैक, आई वाश, गरम-ठंडा सेक। |
| 83 | शुष्काक्षिपाक | Dry Eye Syndrome | अक्षितर्पण, नस्य, आश्च्योतन। | जलनेति, सूत्रनेति, त्राटक। | आई पैक, त्राटक, गुलाब जल आई वाश। |
| 84 | बाल रोगों की चिकित्सा | – | अभ्यंग, स्वेदन, शिरोपिचु, मात्रावस्ति। | जलनेति, त्राटक, एक्यूप्रेशर। | गरम-ठंडा सेक, सूर्य स्नान, मिट्टी पट्टी। |
| 85 | सूखारोग / फक्करोग | Rickets | अभ्यंग, पिण्ड स्वेदन, क्षीरवस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, त्राटक। | धूप स्नान, सम्पूर्ण शरीर मिट्टी लेप। |
| 86 | तुण्डिकेरी शोथ | Acute Tonsillitis | नस्य, धूमनस्य, गण्डूष, कवल। | जलनेति, सूत्रनेति, वाष्पस्वेदन। | नस्य, गरम पाद स्नान, भाप सेवन। |
| 87 | बाल वातव्याधि / मन्दबुद्धि | Cerebral Palsy | अभ्यंग, पिण्ड स्वेदन, नस्य, क्षीरवस्ति। | जलनेति, सूत्रनेति, वाष्पस्वेदन। | रीढ़ स्नान, मड लेप, पूर्ण टब स्नान। |
| 88 | स्वपरायणता / आत्मकेन्द्रित विकार | Autism / ADHD | अभ्यंग, पिण्ड स्वेदन, नस्य, क्षीरवस्ति। | जलनेति, कुंजलक्रिया, योगनिद्रा, त्राटक। | रीढ़ सेक, सर्वांग मिट्टी लेप, गीली चादर लपेट। |
Each method follows ancient systems as part of the Patanjali yogpeeth treatment model for deep care. At Patanjali wellness we follow all the procedure as described in traditional Ayurvedacharya by acharya. For holistic healing & cure, we are determined to provide ideas therapy & diet protocol at patanjali wellness.
How Patanjali Cares for Each Condition
The Patanjali panchkarma treatment is gentle and helpful. It uses oils, herbs, and simple steps to remove waste from the body. This way of healing clears the system and helps the body get new energy. It is known to support people with joint pain, digestion issues, skin problems, and even deep stress. Every part of this care is guided by experts who follow traditional ways.
For those looking to heal slowly and gently, Patanjali naturopathy treatment is also a good choice. It uses simple things like sunbaths, mud packs, warm water therapy, fresh food, and body movement. This helps the body heal naturally. People who follow this treatment often feel lighter, more active, and more peaceful from within.
There are many people who do not want strong drugs or long hospital stays. For them, care at Patanjali yogpeeth treatment offers a clear answer. The body is treated with respect. The focus is on full health, not just the problem. People also learn how to care for their body once they leave. This keeps the health benefits going for a long time.
